PROF. DR. SEYHAN HASIRCI · 04.10.2026
Özellikle takım sporlarında ve futbolda sıkça rastlanan müsabaka esnasındaki tartışmalar ve şiddete yönelik çatışma davranışları hem sporcuların kendilerine ve hem de takımlarına ve dolayısı ile milli bir müsabaka ise o ülkeye büyük zararlar vermektedir. Peki, bunun bir çözümü yok mudur? Kuşkusuz bu sorunları minimuma indirebilmek mümkündür ancak bu bu o sporcunun kültürel yapısı ile antrenörün sporculara vereceği eğitimle sağlanabilir. Bu konuya psikolojik bir bakış açısı ile kısaca değinecek olursak;
Sporcuların maç sırasında çatışmaya veya tartışmaya girmesinin tek bir nedeninin olmadığını önceden bilmemiz gerekir. Özellikle takım sporlarında psikolojik, sosyal ve oyunun kendisinden kaynaklanan birçok faktör birlikte rol oynar. Başlıca nedenleri sıralarsak;
Yoğun rekabet ve kazanma isteği: Maçın önemi arttıkça kazanma motivasyonu yükselir. Oyuncu, rakibin hareketlerini kendisine yönelik bir tehdit olarak algılayabilir.
Adrenalin ve yüksek uyarılmışlık: Maç sırasında kalp atımı, adrenalin ve fizyolojik uyarılma yükselir. Bu durum enerjiyi ve performansı artırabilir; ancak kontrol edilmediğinde dürtüsel tepkilere yol açabilir.
Provokasyon: Rakibin sözleri, hareketleri, sert müdahaleleri veya alaycı davranışları oyuncuyu tetikleyebilir. Özellikle oyuncu bunu kişisel bir saldırı olarak algılarsa tepki büyüyebilir.
Hakem kararlarına tepkisi: Haksızlığa uğradığını düşünen sporcu öfkelenebilir, Burada önemli olan yalnızca kararın kendisi değil, sporcunun kararı nasıl yorumladığıdır.
Engellenme: Gol kaçırmak, üst üste hata yapmak, yenik durumda olmak veya istediği performansı gösterememek frustrasyon yaratabilir. Bu birikmiş öfke bazen rakibe yöneltilebilir.
Takım arkadaşını savunma: Bir oyuncunun takım arkadaşına sert müdahale edilmesi, diğer oyuncularda “onu koruma” refleksi oluşturabilir. Bu nedenle bazen bir oyuncunun yaşadığı olay birkaç oyuncunun çatışmasına dönüşür.
Sosyal öğrenme ve takım kültürü: Sporcu daha önce agresif davranışların takım içinde kabul edildiğini veya ödüllendirildiğini görmüşse benzer davranışı öğrenebilir. Antrenörün ve takım liderlerinin davranışları burada oldukça çok önemli bir rol oynar.
İletişim ve yanlış anlama: Maçın hızı içinde bir hareket veya söz yanlış yorumlanabilir. Örneğin normal bir fiziksel temas “bilerek yapıldı” şeklinde algılanabilir.
Spor psikolojisi açısından önemli bir nokta: Burada öfke ile saldırganlığı birbirinden ayırmak gerekir, Öfkelenmek bir duygudur; saldırgan davranmak ise bu duyguyla ne yaptığımızdır. Bir sporcu çok öfkeli olabilir ama kendisini kontrol ederek oyuna devam da edebilir. Başka bir sporcu ise daha düşük düzeyde öfkeyle fiziksel veya sözlü saldırganlık gösterebilir. Özellikle “algılanan adaletsizlik, yüksek uyarılmışlık, provokasyon, düşük özdenetim” birleşimi maç sırasında çatışma riskini ciddi biçimde artırmaktadır.
O halde iyi bir antrenör, maç esnasında çatışmaları önlemek için; maçtan önce mutlaka bir “Kontrol planı” oluşturulmalıdır, oyuncularla üç basit kuraldan söz etmesi gereklidir, bunlar sırası ile; Lütfen hakemle tartışma yapmayınız, oluşabilecek bir provokasyona cevap vermeyiniz ve takım arkadaşınızın çatışmasına katılmayınız. Ayrıca oyunculara öncesinden şu mesajı da verilebilirsiniz; rakibin davranışını kontrol edemezsiniz ama kendi tepkimizi kontrol edebilirsiniz diye hatırlatabilirsiniz.
Oyuncuların “tetikleyicilerini” önceden belirlemekte yarar vardır ve her oyuncu için şu soruyu sormamız gerekmektedir; “Seni maç sırasında en çok ne öfkelendiriyor?” diye sorduğunuzda; Sert bir faul, hakemin yanlış kararları, rakibin sözel tahriki, takım arkadaşının hata yapması, seyircinin olumsuz tepkisi, kaybetme kaygısı ve korkusu! gibi, böylece oyuncu kendi çatışma tetikleyicisini önceden tanımış ve önceden önlem almanız işinizi daha da kolaylaşmış olur. Ayrıca sporculara ‘’3 saniye kuralını” uygulayınız; Oyuncu öfkelendiğinde hemen tepki vermek yerine, dur, derin nefes al, iyi düşün ve öyle hareket et tavsiyesinde bulunabilirsiniz. Bu çok basit görünüyor olasa da dürtüsel tepkileri azaltmak için oldukça kullanışlı bir yoldur.
Takımın içerisinde bir “çatışma lideri” olmamalıdır, bu çok önemli bir noktadır; Bir oyuncu rakiple tartışmaya başladığında diğer oyuncuların olayın içine girmemesi gerekir, takımın ortak davranışı, bir arkadaşımız tartışıyorsa, onu desteklemek için tartışmaya katılmanız değil, onu olaydan uzaklaştırmak olmalıdır.
Örneğin takım kaptanına burada önemli bir rol düşmektedir! Oyuncuyu geriye çekebilir ve bırak, oyuna dön diyebilirsiniz. Bu durumlarda antrenörün kullandığı dilde çok önemlidir, antrenör kenardan; Sen de karşılık ver!, Bunlara haddini bildir! gibi ifadeler kullanmak yerine; Sakin ol!, oyuna dön!, kontrol sende! gibi kısa ve davranışa yönelik ifadeler kullanmalıdır, çünkü maç sırasında oyuncuya uzun psikolojik açıklamalar yapmak genellikle etkili değildir.
Evet saygı değer okurlarım son olarak; Fair-Play ya da diğer adıyla Adil oyun ile ilgili çok küçük yaşlardan itibaren sağlıklı bir eğitimle mümkün olacağını buradan bir kez daha hatırlatmakta yarar görmekteyim. Bu bağlamda üst düzey başarılı sporcular bu tür fair-play dışı davranışlara ihtiyaç duymazlar… Ki bizler başarı ve başarısızlığın altında yatan nedenleri çok iyi biliyoruz… Siz, ilgili spor dalına uygun yeteneklere sahip sporcu ve antrenörlerle bilimsel bir yöntemle çalışıyorsanız başarı kaçınılmazdır. Bunun tersi rakibin sizden daha yetenekli ve daha çok çalışmış olduğunu hatırlatmak isterim.
Saygılarımla…
Prof. Dr. Seyhan Hasırcı
Mannheim, 03 Ekim 2026