Bir futbolcu kariyeri boyunca binlerce kez kafa topuna çıkar. Peki o birkaç saniyelik temas, yıllar sonra beynimizi etkileyebilir mi? Futbol sahasında hepimiz o görüntüyü biliriz. İki oyuncu yükselir, kafalar çarpışır, biri yere düşer. Birkaç dakika sonra ayağa kalkar, başını sallar ve oyuna devam eder. Tribünler alkışlar, maç sürer. Ancak nöroloji açısından bakıldığında mesele bazen o kadar da basit değildir.
Kafa darbesi sonrası beynin kafatası içinde ani şekilde sarsılmasına beyin sarsıntısı denir. Genellikle bilinç kaybı olmaz. Sporcu bayılmaz; ancak sersemlik hissi, baş dönmesi, bulanık görme ya da konsantrasyon güçlüğü yaşayabilir. Sorun çoğu zaman bu durumun hafife alınmasıdır. Beyin henüz toparlanmadan alınan ikinci bir darbe, ilkinden çok daha tehlikeli olabilir. Bu nedenle modern spor hekimliğinde artık net bir yaklaşım vardır: Beyin sarsıntısı şüphesi olan sporcu aynı gün oyuna dönmemelidir.
Son yıllarda yapılan çalışmalar, uzun süre temas sporlarıyla uğraşan bazı sporcularda ilerleyen yaşlarda hafıza sorunları ve davranış değişikliklerinin daha sık görülebildiğini göstermektedir. Bu tablo tıpta “Kronik Travmatik Ensefalopati” olarak adlandırılır. Amerikan futbolunda yıllar boyunca yapılan gözlemler ve otopsi çalışmaları, tekrar eden kafa darbelerinin beyinde kalıcı hasar bırakabileceğini göstermiştir. Bu konu, geniş kitleler tarafından özellikle “Concussion” filmiyle gündeme taşınmış; spor dünyasında büyük bir tartışma başlatmıştır.
Bir kafa vuruşunda “şu kadar nöron ölür” diyebileceğimiz net bir veri bulunmamaktadır. Ancak son yıllarda yapılan araştırmalar, özellikle sık kafa vuruşu yapan futbolcularda beyaz cevherde mikroskobik düzeyde değişiklikler ve bazı bilişsel testlerde küçük performans düşüşleri olabildiğini göstermiştir.
Özellikle antrenmanlarda sık yapılan kafa çalışmalarının, zaman içinde tekrar eden küçük travmalar oluşturabileceği düşünülmektedir. Bu nedenle bazı ülkelerde çocuk futbolunda kafa vuruşlarına sınırlama getirilmesi tartışılmaktadır.
Elbette spor yapmak sağlığa zararlı değildir. Tam tersine, düzenli egzersiz beynimizi koruyan en güçlü alışkanlıklardan biridir. Ancak özellikle kafa darbelerinin yaşanabildiği sporlarda bu durumun ciddiye alınması önemlidir. “Sahada topa kafa vurmak serbesttir; yeter ki beyin oyunda kalsın.”
Prof.Dr.Hakan Levent GÜL İstanbul Rumeli Üniveristesi, Spor Bilimleri Fakültesi Moodist Hastanesi, Nöroloji Kliniği
