"İnsan ömrünü; yaş alma ile birlikte, hücrelerin zamana karşı verdiği biyolojik kararlar belirler."
Dünyanın en prestijli araştırma merkezlerinde bugün tek bir soru soruluyor: İnsan ömrü gerçekten uzatılabilir mi?
Bu soru doğal olarak; moleküler biyologların, biyoteknoloji uzmanlarının, gerontologların, kardiyologların, nörologların, genetikçilerin, “Nobel Ödüllü” bilim insanlarının ve daha pek çok kişinin ortak gündemi. Çünkü modern tıp, yaşam süresini uzatmaktan çok daha iddialı bir hedefe yöneldi: Healthspan; yani hastalıksız, üretken ve bağımsız geçirilen yaşam süresinin uzatılabilmesi ihtimali...
Longevity’de uzun yaşam üzerine yapılan tartışmaların büyük kısmı, pahalı takviyeler, gençlik iksirleri veya genetik mühendisliği etrafında dönüyor. Oysa biyolojinin sessiz gerçeklerinden biri, belki de tabağımızdaki en sıradan besinlerde saklı…
İnsan evrimi boyunca Omega-6 ile Omega-3 alım oranının yaklaşık 1:1 ile 4:1 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Günümüzde ise ultra işlenmiş gıdalar, rafine bitkisel yağlar ve hazır beslenme alışkanlıkları nedeniyle bu oran birçok Batı toplumunda 15:1 hatta 20:1 düzeyine ulaşmıştır. Bu değişim, kronik hastalıkların artışıyla aynı zaman diliminde gerçekleşmiştir; ancak bu durum tek başına nedensellik kanıtı değildir. Yine de biyolojik mekanizmalar ve epidemiyolojik veriler, bu dengesizliğin önemini giderek daha güçlü biçimde ortaya koymaktadır.
Peki neden?
Çünkü yaşlanma sandığımız gibi yalnızca zamanın yavaşça ilerlemesi değildir.
Yaşlanma; hücre zarlarının sertleşmesi, mitokondrilerin verimsizleşmesi, bağışıklık sisteminin dengesini kaybetmesi ve en önemlisi kronik düşük dereceli inflamasyonun yıllarca sinsi bir şekilde ilerleyerek devam etmesidir.
Bugün bu süreç için bilim dünyasında sıkça kullanılan kavramlardan biri **"inflammaging"**dir; yani yaşlanmayla birlikte artan kronik inflamasyon.
Yıllarca inflamasyonun pasif olarak sona erdiği düşünülüyordu. Bu paradigma, özellikle Charles N. Serhan ve çalışma arkadaşlarının araştırmalarıyla değişti. Araştırmalar, inflamasyonun yalnızca baskılanmadığını; aktif olarak çözüldüğünü (resolution of inflammation) gösterdi. Bu çözülme sürecinde görev alan resolvinler, protektinler ve maresinler ise büyük ölçüde EPA ve DHA gibi deniz kökenli Omega-3 yağ asitlerinden sentezlenmektedir. Bu keşif, inflamasyon biyolojisinde yeni bir dönemin kapısını aralamıştır.
Bu nedenle Omega-3'ün biyolojik rolü, yalnızca "iltihabı azaltmak" değildir.
Asıl görevi, inflamasyonun doğru zamanda ve kontrollü biçimde sona ermesini sağlamaktır. İşte bu ayrıntı, modern yaşlanma biyolojisinin en önemli kavramlarından biridir.
Son yıllarda Nature, Cell ve The Lancet gibi üst düzey bilimsel yayınlarda yayımlanan makaleler, yaşlanmanın temel belirleyicileri arasında kronik inflamasyon, mitokondriyal fonksiyon bozukluğu, immün sistem yaşlanması ve hücresel stres yanıtlarını ön plana çıkarmaktadır. Bu çalışmalar, tek bir besinin ömrü uzattığını göstermemektedir; ancak yaşam tarzının ve beslenmenin bu biyolojik süreçleri etkileyebildiğini güçlü biçimde ortaya koymaktadır.
Kardiyoloji alanında da benzer bir tablo görülüyor.
EPA ve DHA açısından zengin beslenme; özellikle yüksek trigliserid düzeyleri olan bireylerde kardiyovasküler riskin azaltılmasına katkı sağlayabilir. Bununla birlikte, standart doz balık yağı takviyelerinin sağlıklı popülasyonda her birey için aynı düzeyde yarar sağladığı söylenemez. Son yıllarda yayımlanan büyük randomize çalışmalar ve meta-analizler, etkinin kişinin metabolik profiline, kullanılan preparata ve doza bağlı olarak değişebildiğini göstermektedir. Bu nedenle güncel yaklaşım, herkese aynı takviyeyi önermek yerine kişiselleştirilmiş değerlendirmeyi esas almaktadır.
Beyin açısından da benzer bir gerçek vardır.
İnsan beyninin kuru ağırlığının önemli bir kısmını lipidler oluşturur ve DHA, nöron zarlarının temel yapısal bileşenlerinden biridir. Bu nedenle Omega-3'ün bilişsel yaşlanma üzerindeki etkisi uzun süredir araştırılmaktadır. Bugüne kadarki kanıtlar, özellikle beslenme yoluyla yeterli Omega-3 alımının beyin sağlığını destekleyebileceğini düşündürse de, bilişsel gerilemeyi tek başına önleyen mucizevi bir çözüm olarak değerlendirilmesi doğru değildir.
Peki bütün bunlardan nasıl bir sonuç çıkarmalıyız?
Öncelikle, tek bir besin desteğini mucize diye ilan etmek doğru değildir, bunu bilmemiz gerekir. Hepsi bir bütünün parçasıdır, o nedenle bütüncül (holistik) bir yaklaşım sergilememiz gerekir.
Linoleik asit başta olmak üzere Omega-6 yağ asitleri, insan fizyolojisi için esansiyeldir ve hücre zarı yapısı ile bağışıklık fonksiyonlarında önemli görevler üstlenir. Asıl sorun; aşırı enerji alımı, ultra işlenmiş gıdalar, sedanter yaşam ve yetersiz Omega-3 tüketimiyle birlikte biyolojik dengenin bozulmasıdır. Sağlıklı yaşlanma; bütüncül yaşam tarzının ürünüdür.
Belki de longevity'nin sırrı; soframızdaki dengeyi yeniden kurabilmek, iyi uyumak, stresi iyi yönetmek ve başta tempolu yürüyüş olmak üzere doğru hareket mekanizmalarını alışkanlık haline getirebilmektir.
Haftada birkaç porsiyon yağlı balık, ceviz, keten tohumu, semizotu gibi doğal kaynaklara daha fazla yer vermek; ultra işlenmiş gıdaları azaltmak; düzenli egzersiz yapmak, kaliteli uyumak, sigaradan uzak durmak ve obezojenik gıdalardan uzak durmak… Bunlar kulağa sıradan gelebilir. Ancak biyoloji, çoğu zaman en büyük değişimleri en küçük alışkanlıklarla başlatır.
Çünkü uzun yaşamın gerçek sırrı; her gün hücrelerimize verdiğimiz biyolojik mesajlarda saklıdır.
Ve belki de kendimize sormamız gereken en önemli soru şudur:
Bugün soframa koyduğum seçimler, yalnızca bugünkü açlığımı mı gideriyor; yoksa gelecekteki hücrelerimin kaderini de mi yazıyor? Bunların cevabını uzunca bir süre arayacağız.
Gelecek yazımda görüşmek dileğiyle, sağlıkla kalın…
Göz atmak isteyenlere ilgili makaleler;
Serhan CN, Chiang N, Van Dyke TE. Resolving inflammation: dual anti-inflammatory and pro-resolution lipid mediators.Nature Reviews Immunology.2008;8:349–361.
Zhang MJ, Spite M. Resolvins: Anti-Inflammatory and Proresolving Mediators Derived from Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids.Annual Review of Nutrition. 2012;32:203–227.
Weylandt KH, et al. Omega-3 fatty acids and their lipid mediators: Towards an understanding of resolvin and protectin formation.Prostaglandins & Other Lipid Mediators.
Wood AHR, Chappell HF, Zulyniak MA. Dietary and supplemental long-chain omega-3 fatty acids as moderators of cognitive impairment and Alzheimer’s disease.European Journal of Nutrition.
