MATA HARİ GERÇEKTEN CASUS MUYDU?

Bir dansçı, bir sahne kadını, bir maceraperest…

Yoksa gerçekten casus mu?

Tarihin bazı isimleri vardır; üzerinden yüz yıl geçse bile üzerlerindeki "sis" dağılmaz. Mata Hari de onlardan biri...

Hakkında birkaç kelime söylemek çoğu zaman yeterli sanılır: Güzel kadın, egzotik dansçı, erkekleri baştan çıkaran kız, Alman casusu ve kurşuna dizilerek öldürülen ajan…

Oysa Mata Hari'nin hayatını biraz didiklediğinizde, karşınıza tek bir kadın çıkmaz.

Birkaç farklı Mata Hari vardır!

İlki, Hollanda'nın Leeuwarden kentinde 1876'da dünyaya gelen Margaretha Geertruida Zelle'dir. Henüz Mata Hari olmamıştır. Sıradan bir Hollandalı kız çocuğudur. Sonra evlenir, kocasıyla birlikte Uzak Doğu'ya gider ve hayatının yönünü değiştirecek deneyimler yaşar. Hollanda Doğu Hint Adaları'nda geçirdiği yıllar, ileride yaratacağı sahne kişiliğinin malzemesini sağlayacaktır.

Fakat asıl hikâye Avrupa'ya döndükten sonra başlar.

Margaretha artık eski Margaretha olarak kalmaya niyetli değildir.

Ver elini Paris... Margaretha'dan Mata Hari'ye…

Yüzyılın başındaki Paris, yalnızca sanatın ve eğlencenin değil, insanların kendilerini yeniden yaratmalarının da şehridir. Margaretha burada geçmişini bir kenara bırakır ve kendisine yeni bir kimlik yaratır:

Mata Hari.

Doğu'ya ilişkin anılarını, hayal gücünü ve biraz da ustaca kurulmuş bir sahne hikâyesini bir araya getirir. Kendisini gizemli bir Doğu tapınağında yetişmiş, kutsal dansları bilen egzotik bir kadın olarak sunar.

Gerçeğin ne kadarı vardır bu hikâyede?

İşte orası tartışmalıdır.

Ama bir şey kesindir: Mata Hari sahnede gerçeğin kendisinden daha etkili bir şey yaratmıştır: efsaneyi.

Ve Avrupa buna bayılır.

Gösterileri cesurdur. O dönem için fazlasıyla cesurdur. Dans eder, üzerindeki giysileri ve örtüleri yavaş yavaş çıkarır; bedenini de gösterisinin bir parçası haline getirir. Bugünün ölçüleriyle bakıldığında belki şaşırtıcı gelmeyebilir. Fakat 1900'lerin başındaki Avrupa'da bunun ciddi bir meydan okuma olduğu unutulmamalıdır.

Mata Hari artık yalnızca dans eden bir kadın değildir.

O, kendi sahnesini ve kendi efsanesini yaratmış bir kadındır.

Üstelik erkeklerin dünyasında.

Erkeklerin dünyasında kendi yolunu açan kadın…

Mata Hari'nin hayatında erkekler önemli bir yer tutar. Askerler, aristokratlar, zenginler, siyaset çevresinden insanlar…

Fakat burada yalnızca “erkekleri baştan çıkaran güzel kadın” klişesine sığınmak kolaycılık olur.

Çünkü Mata Hari'nin yaşadığı dönemde bağımsız bir kadının para kazanması, seyahat etmesi, kendi bedenini ve hayatını kendi kararlarıyla kullanması hiç de kolay değildir.

O bunu yapmıştır.

Hem de oldukça gösterişli biçimde.

Dans ederek para kazanmış, Avrupa'nın çeşitli kentlerinde sahneye çıkmış, erkeklerle ilişkiler kurmuş, seyahat etmiş ve kendisine ait bir hayat kurmaya çalışmıştır. Bir bakıma kendi çağının kadınlık kalıplarının dışına taşmıştır.

Ama hayatın acı tarafı da burada başlar.

Şöhret kalıcı değildir, para da…

Yaş ilerledikçe dansçılık kariyeri eski parlaklığını kaybetmeye başlar. Bir zamanlar salonları dolduran kadın, artık aynı ekonomik güce sahip değildir. Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla Avrupa ise bambaşka bir yere dönüşür.

Artık Paris'in sahneleri değil, Avrupa'nın savaş cepheleri konuşmaktadır.

Ve Mata Hari, farkında olarak ya da olmayarak, istihbarat dünyasının içine doğru yürümeye başlar.

Casusluk nerede başlıyor?

İşte bütün meselenin düğümlendiği yer burasıdır.

"Mata Hari gerçekten casus muydu?"

Sorunun basit bir “evet” veya “hayır” cevabı yok.

Savaş yıllarında Almanlarla bağlantıları olduğu, Alman istihbaratının ilgisini çektiği ve “H 21” kod adıyla ilişkilendirildiği biliniyor. Fransız istihbaratının da onunla temas kurduğu ve kendisine casusluk görevi önerdiği anlatılıyor. Yani Mata Hari'nin istihbarat dünyasıyla hiç ilgisi olmadığını söylemek mümkün değil.

Fakat başka bir soru hemen arkasından geliyor:

“Bu kadın gerçekten önemli askerî sırlar mı taşıyordu?”

İşte burada sis yeniden çöküyor.

Mata Hari'nin Almanlara bazı bilgiler verdiğini kabul ettiği, fakat bunların eski veya değersiz bilgiler olduğunu savunduğu aktarılıyor. Dahası, Fransızlar için de çalıştığını ileri sürüyordu. Dolayısıyla ortaya çıkan tablo, klasik anlamda usta bir profesyonel casustan çok, savaşın içinde farklı taraflarla temas kurmuş, para kazanmak isteyen ve ilişkilerini zaman zaman istihbarat bağlantılarına dönüştürmeye çalışan karmaşık bir karakteri gösteriyor.

Sonra “H 21” meselesi gelir.

Fransızların ele geçirdiği Alman telsiz mesajlarında H 21 kod adlı bir ajandan söz edilmesi, Mata Hari'nin üzerine gitmeleri için önemli bir fırsat yaratır. Fransız istihbaratı H 21'in Mata Hari olduğunu düşünür ve 1917'de onu tutuklar.

Ve artık dansçı Mata Hari'nin hayatında sahne kapanmıştır.

Sıra mahkeme salonundadır.

Bir kadın, bir savaş ve bir günah keçisi

1917'de Fransa savaşın ağır yükü altında ezilmektedir.

Cephelerde binlerce asker ölmekte, toplum savaşın yorgunluğunu taşımaktadır.

İşte böyle bir ortamda Mata Hari yargılanır.

Savcılık onu yalnızca casuslukla suçlamaz; çok daha ağır bir tablo çizer. İtilaf Devletleri'nin askerî sırlarını Almanlara verdiği ve bunun binlerce askerin ölümüne yol açtığı ileri sürülür.

Mahkeme çok uzun sürmez.

25 Temmuz 1917'de ölüm cezasına çarptırılır.

Burada insan ister istemez durup soruyor:

Gerçekten binlerce askerin ölümünden Mata Hari mi sorumluydu?

Sonraki araştırmaların önemli bir bölümü bu iddianın sağlamlığını sorguladı. Davadaki kanıtların önemli kısmının dolaylı olduğu, savunmanın bazı tanıklara ulaşmasının engellendiği ve savaş atmosferinin mahkeme üzerinde ağır bir baskı yarattığı görüşleri ortaya çıktı. Bazı tarihçiler onun gerçekten "casus" olduğunu düşünmeye devam ederken, bazıları Mata Hari'nin savaşın başarısızlıklarını örtmek için kullanılan uygun "günah keçisine" dönüştürüldüğünü savundu.

Ve sonra o meşhur sabah gelir.

15 Ekim 1917.

Mata Hari kurşuna dizilmek üzere Vincennes'deki infaz alanına götürülür.

Gözlerinin bağlanmasını istemediği anlatılır.

Bir zamanlar Avrupa sahnelerinde seyircilerini büyüleyen kadın, şimdi karşısında on iki asker bulunan bir alandadır.

Sahne ışıkları yoktur.

Müzik yoktur.

Alkış yoktur.

Ve bu kez perde gerçekten kapanacaktır.

                                                          * * * 

Peki, Mata Hari gerçekten casus muydu?

Belki de bu soruya verilebilecek en dürüst cevap şudur:

Evet, istihbarat dünyasıyla bağlantısı vardı. Fakat ne kadar önemli bir casus olduğu ve gerçekten hangi bilgileri düşmana aktardığı konusunda kesinlik yoktur.

Zaten Mata Hari'nin trajedisi de biraz burada yatıyor.

Eğer yalnızca bir casus olsaydı, hikâyesi bu kadar ilgi çekmezdi.

Eğer yalnızca güzel ve cesur bir dansçı olsaydı, belki bugün adını bile bilmiyor olacaktık.

Ama o ikisinin arasında, gri bir bölgede kaldı.

Kendi kimliğini yaratmış bir kadın…

Erkeklerin egemen olduğu bir dünyada bağımsız yaşamaya çalışan bir sanatçı…

Aşkları, parası, tutkuları ve maceralarıyla sınırları zorlayan bir sahne kadını…

Ve sonunda, savaşın karanlık istihbarat ağlarının içinde kaybolan bir insan.

Belki de tarihin ona sorması gereken soru yalnızca “Casus muydun?” değildi.

Daha önemli soru şuydu:

“Seni casus yapan gerçekten yaptıkların mıydı, yoksa içinde yaşadığın savaş mı?”

Çünkü tarih bazen insanları oldukları "kişi" olarak değil, onlara biçtiği "rolle" hatırlar.

Mata Hari'nin talihsizliği de belki tam olarak buydu.

Margaretha Geertruida Zelle öldü.

Mata Hari ise kurşunların önünde kaldı.

Ama onun yarattığı efsane, tam o gün doğdu!

Ve aradan geçen yüz yıldan fazla zamana rağmen hâlâ aynı soruyu sorduruyor:

“Mata Hari gerçekten casus muydu?”

Bu sorunun kesin cevabını belki de hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz!